Wybór fragmentów

Małgorzata K. Frąckiewicz

 

 

O czym pisały dawne gazety łomżyńskie?

 

 

Rok 1918

 

  • Odbył się zjazd sędziów pokoju urzędujących przy Sądzie Okręgowym w Łomży. Przewodniczący Głównej Komisji Wyborczej sędzia Römer i komisarz Mec. Jankowski referowali ordynację wyborczą. (ZŁ 8)

 

  • 15 grudnia odbyło się zebranie założycielskie Stowarzyszenia Budowlanego
    w Łomży. Wprowadzenie wygłosił inżynier Czajkowski, kierownik miejscowego biura odbudowy. Przewodniczącym zebraniu był p. Dubois. (ZŁ 8)

 

  • 18 grudnia odbyła się uroczystość połączenia oddziałów POW i Polskiej Siły Zbrojnej. Komendant POW złożył swą władzę w ręce płk. 33 pp Kaplińskiego. (ZŁ 8)

 

  • Urzędowanie rozpoczął Komisarz Ministerium Ochrony i Opieki Społecznej
    Waydel oraz Komisarz Ministerium Pracy inż. Misjon. (ZŁ 8)

 

  • Zarząd teatru „Miraż” w osobach p. Mortkowicza i p. Lniskiego w dn. 17 -18 grudnia urządził przedstawienie kinematograficzne, z którego dochód przeznaczono na fundusz zakładowy dla stworzenia gospody dla żołnierza polskiego. (ZŁ 8)

 

  • Osada Wizna natychmiast po uwolnieniu kraju została włączona do gminy Bożejewo. Na wójta wybrano Stefana Szymańskiego z Bronowa. (ZŁ 8)

 

 

Rok 1919

 

  • 28 grudnia 1918 r. odbyło się w gimnazjum męskim zebranie koła łomżan. W jego skład weszli: Cholewiński, E. Czerwonkówna, M. Wyrzykowski, J. Grochowski i
    Dąbrowski. (ZŁ 2)

 

  • 5 stycznia w lokalu „Lutni” odbył się wiec, zwołany przez Związek Urzędników. Blok Demokratyczno – Narodowy reprezentowali Mieczysław Skarzyński i dr Załuska, grupy lewicowe Wołodkiewicz, Stolnicki, Supiński i Czarnecki. (ZŁ 2)

 

  • W wyborach do władz miejskich na pierwszego burmistrza powołano Władysława Świderskiego, na jego zastępcę Franciszka Hryniewicza, na prezesa Rady Miejskiej Mieczysława Czarneckiego, na ławników inż. Konecznego, adwokata Jana Lachowicza, dra Goldlusta i p. Epsztejna. (ZŁ 3)

 

  • 12 stycznia protest duchowieństwa łomżyńskiego, będący odpowiedzią na zarzuty Stronnictwa Ludowego i Łomżyńskiego Związku Demokratycznego o agitację partyjną
    w kościele, podpisali: ks. J. Łuniewski, ks. P. Brzosko, ks. J. Rogiński, ks. dr St. Pardo,
    dr K. Grunwald, ks. J. Roszkowski, o.o. Fidelis i Franciszek kapucyni. (ZŁ 5)

 

  • Ziemia Łomżyńska kupiła pożyczki państwowej ogłoszonej przez rząd Paderewskiego za 400 tysięcy marek. „Łomża i okolice zakpiły sobie z tego wezwania: rzuciliśmy drobny ochłap i czekamy spokojnie na tryumf »polityki narodowej«!” (ZŁ 6)

 

  • Główna Komisja Wyborcza do Sejmu Ustawodawczego 2 lutego 1919 r. przedstawiła wyniki wyborów dla Okręgu Nr 3, obejmującego powiaty: łomżyński, szczuczyński, kolneński, ostrołęcki, wysokomazowiecki i ostrowski. 9 mandatów w okręgu otrzymali: dr Jan Załuska, Adam Mieczkowski, Michał Ostrowski, ks. Kazimierz Lutosławski, Ignacy Załęski, Stanisław Włodek Antoni Ramotowski i Jan Zyskowski – wszyscy z listy nr 12 i Franciszek Szymański z listy nr 3. (ZŁ 6)

 

  • Władze miejskie borykają się z brakiem chleba. Urząd aprowizacyjny przy starostwie prawie nie dostarcza zboża dla ludności miasta (Łomży). W styczniu rada miejska zakupiła zboże z wolnej ręki, jednak za korzec żyta musiano zapłacić od 170 do 205 marek. Wobec tego, że chleb sprzedawany jest po 35 fenigów za funt, miasto zmuszone byłoby dołożyć kilkadziesiąt tysięcy marek. Chcąc zmniejszyć deficyt, magistrat wezwał ludność, aby każdy dobrowolnie zadeklarował, czy może płacić 60 albo 90 fenigów za funt. Okazało się, że
    15 tysięcy mieszkańców zaliczyło się do najuboższych, a tylko paruset do tych, którzy mogą płacić po 90 fen. i parę tysięcy do tych, których stać na zapłacenie za chleb po 60 fenigów. Przy takim stanie rzeczy musiano zaniechać wydawania kartek na chleb dla całej ludności i obecnie miasto troszczy się o dostarczenie taniego chleba po 40 fenigów tylko dla bezrobotnych. Ilość wydanych kart chlebowych wynosi 8 tysięcy. Kasa miejska, aby pokryć straty na chlebie sprzedawanym ubogim poniżej kosztów, uchwaliła, że cukier będzie sprzedawany po 2 mk. 25 fen. za funt i od zamożniejszej ludności ściągać po 1 marce od funta. Uzyskana suma zapewni dostarczenie chleba 8 tysiącom najuboższych. (ZŁ 6)

 

  • W Łomży powstał szwadron ułanów, koszary mieszczą się przy ul. Wasilewskiej, komendantem jest por. Gielewicz. Historia szwadronu zaczęła się od 40 koni przejętych po Niemcach. Obecnie szwadron liczy 190 żołnierzy, którym przewodzi pułkownik Dziewulski, kwaterujący w Warszawie. „W Ziemie Łomżyńskiej konsystują jeszcze w Ostrołęce trzy szwadrony i jeden karabinów maszynowych, szósty szwadron pod komendą por. Barylskiego walczy pod Lwowem”. Żołnierzy szkolą porucznicy Skrzynecki i Karpowicz. (ZŁ 7)

 

 

  • Posuwa się naprzód organizacja milicji ludowej. Komendantem okręgu łomżyńskiego, obejmującego 9 powiatów, jest por. Stefan Lalek – Sowa, odkomenderowany z wojska rozkazem Wodza Naczelnego i zatwierdzony na stanowisku przez Ministra Spraw Wewnętrznych Wojciechowskiego. Komendantami obwodów są oficerowie milicji: Henryk Świderski – pow. łomżyński, Julian Kołakowski – pow. przasnyski, Zygmunt Grodzki – pow. makowski, Franciszek Bąk – pow. pułtuski, Stanisław Bazylko – pow. ostrowski, Antoni Bakowski? – Rawicz – pow. ostrołęcki, Roman Przybyszewski – pow. kolneński, Kacper Kantorowicz – Zbyszko? – pow. mazowiecki i E. Reroń – pow. szczuczyński. (ZŁ 7)

 

  • 15 lutego Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zatwierdziło wybór Władysława Świderskiego na stanowisko burmistrza Łomży. (ZŁ 8)

 

  • 12 stycznia 1918 r. ogólne zebranie Ligi Kobiet Polskich Pogotowia Wojennego Oddziału Łomżyńskiego powołało do zarządu następujące osoby: Z. Cabertową,
    Dąbrowską, J. Jabłkowską, J. Kleindienstową, J. Kossakowską; do komisji rewizyjnej:
    A. Rychterową, J. Woyczyńską, J. Cabertównę. Utworzono 4 sekcje: opieki nad żołnierzem – przewodnicząca M. Lachowiczowa, równouprawnienia – L. Krubska, oświaty ludowej –
    Z. Witczakowa i stacyjna – A. Jarnuszkiewiczowa. Działalność Łomżyńskiego Koła LK w 1918 r. to m. in. organizacja szeregu wieczornic w celu zdobycia funduszy na opiekę nad internowanymi, urządzenie obchodów 3 Maja wspólnie z „Lutnią”, przeprowadzenie kwesty ulicznej na warsztaty pracy, po wyjściu okupantów prowadzenie trzech kuchni dla żołnierzy, zbieranie ofiar na Skarb Narodowy. (ZŁ 8)

 

  • Od pewnego czasu w pow. ostrołęckim szerzyły się pogłoski, że w Goworowie zastraszająco szerzy się bolszewizm, że robotnicy mają napadać na okoliczne dwory itp. Oddział ułanów 27 stycznia aresztował „herszta” bandy Piotra Ostrowskiego, który miał napaść na ob. Antoniego Glinkę, napadać na dwory, księży i klasztory. W rzeczywistości
    Ostrowski cierpi za to , że zakładając kółka Stronnictwa Ludowego, domagał się polepszenia bytu służby folwarcznej, czym naraził się obszarnikom takim jak p. Glinka. Ostrowski parę razy urządzał zebrania wspólne obszarników i robotników i w końcu zostały ustalone warunki ich pracy i płacy. Tylko p. Glinka, mimo iż podpisał porozumienie, słowo dane „chamom” uznał za nieważne i nadal płacił robotnikom po 80 marek rocznie, choć inne dwory płaciły po 400. (ZŁ 9)

 

  • Przy Powiatowej Komendzie Uzupełnień w Łomży zorganizował się Patronat Poborowy. Komendant PKU w Łomży, płk. Czajewski wydał odezwę, w której nawołuje do ofiarności na rzecz polskiego żołnierza. Zadaniem Patronatu jest zbieranie datków pieniężnych i w naturze na cele żołnierza polskiego, urządzanie gospód dla oddziałów, wysyłanie delegatów do wręczenia upominków świątecznych żołnierzom swego powiatu itp. (ZŁ 9)

 

  • W pierwszych dniach października ukazały się na niebie od strony północnej wielkie słupy ogniste. Świeciły jaśniej, były mniejsze lub rozpływały się i zlewały w jedną większą smugę ognistą. Najpewniej były to odblaski zorzy północnej. (GP 12–13)

 

  • W Dylewie pow. ostrołęcki powstała na wiosnę cegielnia, w której wypalono już parę pieców cegieł, a od 20 października puszczono w ruch wytwórnię dachówek i cembrowin. Kierownikiem jest Józef Wyrębek, były „pszczeliniak”. (GP 12–13)

 

  • Pod Suchym Borkiem w nadleśnictwie nowogródzkim złodzieje zrąbali 500-letnią sosnę, by dostać się do miodu. Wydarli kilka pudów starego miodu, ale zmarnowali pszczoły, bo dopuścili się tej zbrodni w zimie. Sosna stała na gruncie Józefa Dymka, gospodarza
    z Dobrego Lasu. Pień barci do pierwszych konarów miał ponad 16 metrów, a obwodu ponad 5 metrów. (GP 14)

 

  • Wobec tysiąca bezrobotnych Powiatowy Komitet Robót Publicznych podjął decyzję o budowie kolejki wąskotorowej z Nowogrodu do Łomży, utworzeniu warsztatów stolarskich i cegielni. Postanowiono też połączyć ulice 3 Maja z Wiejską i utworzyć skwer oraz zwrócić się do władz o pozwolenia na rozebranie cerkwi przy ul. Sienkiewicza. (ZŁ 9)

 

  • Nowogród został w czasie wojny bardzo zniszczony. W 1915 r. było w nim kilkadziesiąt różnych domów, a w trzech kolejnych latach przybyło niewiele, były to domy drewniane, chałupki, nieco stodół. „Ludność mieszka i gnieździ się byle jak, budynki stawiane są bezładnie, większość zaś zniszczonych przez wojnę mieszkańców nie posiada ani domów, ani funduszów na budowę.” Rząd polski przeznaczył kilkanaście milionów marek na odbudowę zniszczonego pasa nadnarwiańskiego, z czego Nowogród otrzyma milion marek pożyczki. 15 listopada odbyło się w Nowogrodzie zebranie mieszkańców w tej sprawie. Przybyły z Łomży inż. Pokorzyński oświadczył zebranym, że Ministerstwo Odbudowy, przychylając się do jego wniosku, przeznaczyło dla Nowogrodu pożyczkę, z czego pierwszą ratę – 250 tys. można będzie otrzymać zaraz. Pierwszeństwo będą mieli ci, których gospodarstwa zostały w czasie wojny zniszczone, potem ci, którzy już zaczęli odbudowę, a nie mają za co jej zakończyć, wreszcie ci, którzy chcą się budować, choć budynków własnych nie mieli. (GP 12-13)

 

  • W związku z 1. rocznicą odzyskani niepodległości komitet w składzie: Bronisław Hupert – starosta, ks. Julian Czarnowski – dziekan, Albin Gromadzki – członek Sejmiku, Kazimierz Kisielnicki – członek Wydziału Powiatowego, Kapłan Samul Izrael – rabin, Feliks Kościelecki – burmistrz, Kowalewski – rolnik z Borkowa, Leokadia Kosikowska – Przew. KMZ, Roman Lasocki – obywatel ziemski, Mateusz Pomichowski – członek Sejmiku, Józef Śmiechowski – kierownik szkół, Lucyna Śnieżkówna – nauczycielka zwrócił się do ludności powiatu kolneńskiego z odezwą, w której prosi o datki na budowę Domu Ludowego w Łysem oraz zleca oflagowanie i udekorowanie miast i wsi dywanami, zielenią, nalepkami, biustami i portretami bohaterów polskich i urządzenie wieczorów muzykalno – wokalnych i odczytów. (GP 12-13)

 

  • W wyborach do sejmu z 26 stycznia z 3. okręgu wyborczego (pow. łomżyński, szczuczyński, kolneński, ostrołęcki, wysokomazowiecki, ostrowski) do sejmu weszli: dr Jan Załuska, Adam Mieczkowski, ks. Kazimierz Lutosławski, Ignacy Załęski, St. Włodek, Franciszek Szymański, Jan Zyskowski, Antoni Ramotowski. (ZŁ 6)

 

  • 15 grudnia odbył się wiec PSL-u. Z Łomży wystąpili prelegenci: prof. Dembowski, Franciszek Szymański i Franciszek Hryniewicz. W obradach, których tematem była poprawa sytuacji ludności, uczestniczył też proboszcz Lendo. (ZŁ 8)

 

  • 19 grudnia odbyła się wizytacja rządowego gimnazjum męskiego przez biskupa sufragana ks. Jałbrzykowskiego. (ZŁ 8)

 

  • Na ulicy Szosowej 3 w Łomży otwarto restaurację Pod Złotym Koniem, której właścicielami są Antoni Wiktorowski i Józefa Majkowska. (ZŁ 8)

 

  • Z inicjatywy Ligi Kobiet i Związku Kobiet odbyła się kwesta na potrzeby wojska. Przedstawiciele wojska: mjr Wyspiański i rotmistrz Giecewicz nawoływali społeczeństwo do pomocy, gdyż wojsku brak koszul, ubrań, bielizny, rękawiczek i tłuszczów. (ZŁ 8)

 

  • Z inicjatywy związku księży „Unitas” powstał w Łomży Uniwersytet Powszechny im. Kilińskiego. (ZŁ 8)

 

  • Dbając o rozwój oświaty, rząd wznawia lub zakłada nowe oddziały pocztowo – telefoniczne. W ostatnich tygodniach powstały poczty w Nowogrodzie, Łysych, Myszyńcu i Kadzidle, w Grabowie (pow. szczuczyński), w Raczkach i Filipowie (na pograniczu suwalskim). Prócz tego będzie agencja pocztowa w Turośli (pow. kolneński) i Janowie (pow. przasnyski). (GPg 1)

 

  • W Ostrołęce powstał Związek Robotniczo–Handlowy, który przystąpił do skupu siana dla armii. Dotychczas dostawcami byli wyłącznie Żydzi, teraz wojsko otrzyma siano z naszych rąk. Jednocześnie mieszkańcy wsi Kadzidło podjęli uchwałę, że żaden z nich nie sprzeda Żydowi ani jednej fury siana. Kto nie dotrzyma uchwały, musi wpłacić 100 marek na rzecz polskiego żołnierza. (GPg 1)

 

  • Starosta pow. kolneńskiego zabronił Żydom handlu domokrążnego. „Dobry to i pożądany zakaz, Żydzi bowiem roznoszą po wsiach różne choroby, a często wypatrują, jakiego kto ma konia i jakie zamki. Żydzi kolneńscy, urażeni tym zakazem, pojechali ze skargą do Warszawy. GPg 1)

 

  • W powiecie łomżyńskim w r. szk. 1918/1919 uczyło się 6557 uczniów i uczennic, szkół było 85, ogólna liczba nauczycieli i nauczycielek wynosiła 114. Na powiat kolneński przypadło 4469 uczniów, 63 szkoły i 76 nauczycieli. Czyniąc zadość żądaniom mieszkańców wsi i miast utworzono w powiecie łomżyńskim 35 szkół, a w kolneńskim 25. W bieżącym roku szkolnym szkół nieobsadzonych w powiecie łomżyńskim jest 41, a w kolneńskim 64. Jest to spowodowane całkowitym brakiem wykwalifikowanych nauczycieli.  W Łomży, oprócz państwowego seminarium męskiego, jest prywatne seminarium dla nauczycielek ludowych liczące 96 uczennic, które w przyszłości mogłyby podjąć pracę w szkole. (GŁ 1)

 

  • W 1919 r. w Łomży założono seminarium duchowne. Łomża należała do diecezji sejneńskiej, złożonej z Polaków i Litwinów. Litwini, chcąc oddzielić się od Polaków, założyli seminarium w Suwalszczyźnie litewskiej, Polacy – w Łomży. Jest w nim obecnie 43 kleryków, kurs nauk jest siedmioletni.

 

  • W Sejmiku Łomżyńskim obiecano wyasygnować 40 tys. na seminarium żeńskie, które powstało przy Związku Katolickim Kobiet. Przełożona szkoły całkowicie zrzekła się swej pensji (ok. 12 tys. marek) na korzyść seminarium, a grono pedagogiczne, nie zważając na trudne warunki życia, ustąpiło dobrowolnie 25% swej pensji na korzyść tejże instytucji. (GŁ 2)

 

  • Kierownictwo gimnazjum żeńskiego w Łomży objęła p. Peretjatkowicz – długoletnia i zasłużona kierowniczka szkół publicznych w Kijowie. (GŁ 2)

 

  • W Łomży powstaje pogotowie opiekuńcze, na które Sejmik Łomżyński przeznaczył 102 280 marek i tyleż samo ma wyasygnować Ministerium Zdrowia. Pogotowie będzie prowadzić ochronę na 50 dzieci z ulicy. Do Komisji Opieki Społecznej zostali powołani J. Cholewińska, p. Roszkowski i p. Komornicki. (GŁ 2)

 

  • Magistrat m. Łomży wypuścił dla ludności kartki żywnościowe na przeciąg trzech miesięcy, tj. do stycznia 1920 r. Ponieważ początkowo kartki były tylko zabezpieczone drukowanym znakiem „Łomża”, a niezabezpieczone dodatkowo pieczęcią Magistratu, pojawiło się ponad tysiąc fałszywych. Za sfałszowanie kart dwóch łomżyniaków siedzi pod kluczem. (GŁ 2)

 

  • W dniach 29 – 31 października obradował w Łomży sejmik powiatowy. Łomżę, obok p. H. Epsztejna, reprezentował St. Kamieniecki, Zambrów burmistrz Hipolit Choromański i Jan Filipowicz. Tadeusz Pieńkowski z Drozdowa, Piotr Targoński z Chlebiotek, Marian Zalewski z Kossaki – Rutki– wszyscy zostali powołani do wojska, a ich miejsce zajęli Leopold Aliński z Kalinowa, Wacław Sikorski z Targoń i Stanisław Czochański z Czechów. Referent budżetowy powiatu stwierdził, że budżet zamyka się sumą 4 519 640 marek. (GŁ 3)

 

  • Do Komisji Świadczeń Wojennych wybrano panów: Jemielita, Kierzyńskiego, Karbowskiego i Goldmana. Rada m. in. uchwaliła jednorazową zapomogę w kwocie 500 marek dla rodziny poległego w walce z Niemcami śp. Gibbesa. (GŁ 3)

 

  • W gimnazjum męskim i żeńskim mają być wprowadzone dla uczniów gorące śniadania, składające się z mleka i białej bułki. (GŁ 3)

 

  • Rodzice uczniów zwrócili się do redakcji „Gazety” ze skargą, że uczniowie uczęszczający do młodszych klas gimnazjum nie mieli ani jednej lekcji języka polskiego w pierwszym półroczu. (GŁ 3)

 

  • 25 października we wsi Kokoszki gm. Bożejewo Mariannie Wysockiej skradziono dwa konie. We wsi Krzewo u Zofii Kuleszy nieznani sprawcy skradli konia mości gniadej, a 28 października w Zbrzeźnicy gm. Puchały konia kasztanowatego. (GŁ 3)

 

  • 27 października zmarł w Łomży inż. Alfred Lustgarten, okręgowy inspektor mieszkaniowy, który „przy wybitnej inteligencji i prawym charakterze odznaczał się nadzwyczajną delikatnością, ujmującym obejściem towarzyskiem i rzadkim dowcipem, toteż jego śmierć wśród towarzyszów pracy i szerszego koła bliższych znajomych odbiła się bolesnym echem”. (GŁ 3)

 

 

  • [z listu czytelnika] „Na placu Zambrowskim podczas dni targowych odbywa się granie w 3 karty. Idzie duży hazard, ludzie przegrywają tysiące. Policja powinna zwrócić na to uwagę.” (GŁ 6)

 

  • Codziennie można widzieć na ulicy Żydów, znęcających się nad końmi, które nie są w stanie wyciągnąć wozu z głębokich wyrw. W innych miastach istnieją oddziały Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami. Wypadałoby, żeby i w Łomży pomyślano o biednych zwierzętach. (GŁ 6)

 

  • 18 grudnia dzięki usiłowaniom grona osób z Patronatu Poborowego i Koła Polek wysłano na front dla 33 pp cały wagon podarunków wigilijnych. Złożyło się na to 1000 sztuk bielizny i ciepłej odzieży ze zbiórki z Łomży i powiatu, 500 sztuk nowej bielizny trykotowej zakupionej w Białym Krzyżu, słonina, chleb, mydło, świece, zapałki, papierosy, książki, papier listowy. Jako delegat Wydziału Powiatowego pojechał p. Długoborski, który będzie asystować przy rozdawaniu podarków. (GŁ 7)

 

Źródła i ich skróty:

„Czuwaj” (Cz) Miesięcznik poświęcony sprawom drużyn harcerskich w Łomży. Nr 5, listopad 1921 r.

„Echo Szkolne” (ES) z 1928 r. (nr 1, 2, 3, 4, 5-6, 7, 9) i 1929 r. (nr 1, 2).

„Gazeta Kolneńska” (GK) Periodyczne Pismo Bezpartyjne z 1928 r.

„Gazeta Łomżyńska”. Pismo poświęcone zagadnieniom życia narodowego Ziemi Łomżyńskiej w zakresie politycznym, społecznym i kulturalnym z 1919 r. (nr 1–7).

„Goniec Pograniczny” (GPg). Dodatek do „Gościa Puszczańskiego” z 1919–1921, 1923 i 1924 r.

„Głos Puszczański” (GP) z r. 1919 i 1920. Gazeta Kurpiów. Tygodnik oświatowy, gospodarczo – społeczny i krajoznawczy z obrazkami, poświęcony sprawom kurpiowskim, mazurskim i innym, dotyczącym pogranicza.

„Tygodnik Suwalski” (TS) Pismo społeczno–rolniczo–polityczne.  nr 26, wrzesień 1927 r.

„Tygodnik Ziemi Łomżyńskiej” (TZŁ). Pismo społeczno–gospodarcze z 1938 (numery 1–13) i 1939 (nr: 14, 20–27, 32, 33)

„Wiadomości Kościelne Diecezji Łomżyńskiej” (WK) z 1927 (numery 1–13) i 1928 r. (numery 1–12).

„Wspólna Praca” (WP) z 1910 r. (nr 2, 3); 1921 (nr 5); 1922 r. (nr 6, 7-8, 8, 9-11, 12); 1927 r. (nr 6, 7, 8, 9, 10); 1928 r. (nr 1–13) i 1929 r. (nr 1–5, 5-6, 7); 1930 (nr 1–17).

„Ziemia Łomżyńska” (ZŁ) z 1918 (nr 8), 1919 (nr 1–9) i 1921 roku (nr 1).

„Życie i Praca” (ŻP). Organ informacyjno–społeczny poświęcony sprawom Ziem Województwa Białostockiego z r. 1924, 1925 i 1926.

 

6 total views, 1 views today

Kategorie: Gazety

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Zmień rozmiar