ZAWODY DAWNYCH ŁOMŻAN
W KONTEKŚCIE NAZWISK

MIASTO I JEGO TOŻSAMOŚĆ

Dr Małgorzata K. Frąckiewicz, Uniwersytet w
Białymstoku

Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów

Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Łomży

„Aby mierzyć drogę przyszłą,

trzeba wiedzieć, skąd się wyszło”.

(Cyprian Kamil Norwid)

Nazwisko to szczególny dokument historyczny, fakt
historyczny i językowy

o niezwykłych walorach poznawczych i kulturowych. To
trwały ślad naszej i społecznej oraz narodowej i kulturowej
tożsamości.

„Tożsamość to sztuka poznawania świata

i lokowania siebie w nim”.

(J. Żelazny)

Elementy identyfikujące człowieka:

nazwisko,

narodowość,

pochodzenie społeczne,

wyznanie,

zawód.

BUDNIK: Adam Budnik 1743, LMŁ 1091; Adama Budnika córka 1748, LMŁ 1397; Marianna Budnik 1749, LBŁ
633; Józef Budnik 1753, LMŁ 1765; Marianna Budnik 1755, LBŁ 1115; Piotr Budnik 1756, LBŁ 1208; nazwisko
utworzone od ap. buda ‘chata, szałas lub kram’ (za: SEM cz.1., s. 22) formantem -nik; też od ap. budnik ‘stróż,
policjant, handlarz miejski, kupiec’, stbrus. budnik ‘smolarz’, gw. ‘osadnik, kolonista’ (za: SHNO t. 1., s. 45).

IGLARZ: Barbara Iglarz 1612, MBŁ 1127; Bartlomiej Iglarz 1613, MBŁ 1277; Michał Iglarz 1615, LBŁ 364; Mateusz
Iglarz 1622, LBŁ 1734; Laurenty Iglarz 1641, LBŁ 1809; Franciszek Iglarz 1644, LBŁ 2081; Zofia Iglarz 1649, LBŁ
2521; Ludwika Iglarz 1651, LBŁ 2724; nazwisko utworzone od iglarz ‘rzemieślnik wyrabiający igły’ (za: NMK s.
159).

KRAMARZ: Paweł Kramarz 1605, LBŁ 621; Barbara Kramarz 1610, MBŁ 633; Adam Kramarz 1611, MBŁ 745;
Ewa Kramarz 1634, LBŁ 986; nazwisko utworzone od ap. kramarz, stp. kromarz ‘kupiec, handlarz’ (za: SEM cz. 1.,
s. 126).

KUPIECKI: Wolf Herszkowicz Kupiecki 1827, 1828 APŁ z. 169; reb Cwi Kupiecki- „darczyńca, zbierał pieniądze na
budowę nowej synagogi, ok. 1879 r.”; KPŁGŻ, s. 37 (maszynopis); nazwisko utworzone od ap. kupiec (za: SEM cz.
1., s. 136) formantem -cki, też od n. m. Kupce siedl., gm. Korytnica (za: NP1, s. 492).

Forma żeńska: Myndla z Wolfow Kupiecka 1827, APŁ z. 169; Sara, „żona Cwi Kupieckiego założycielka
kobiecego komitetu opieki nad chorymi i rekonwalescentami w Łomży, 1880”; KPŁGŻ, s. 60 (maszynopis); Leja
Kupiecka 1896, KS; Leja Szmuglewna Kupiecka 1896, KS.

ZDUN: Jan Zdun 1608, MBŁ 91; Andrzej Zdun 1612, MBŁ 972; Piotr Zdun 1634, LBŁ 1048; Tomasz Zdun 1648,
LBŁ 2488; Mateusz Zdun 1652, LBŁ 2810; nazwisko utworzone od ap. zdun ‘rzemieślnik, który lepi coś z gliny,
garncarz’ (za: SEM cz. 1., s. 366).

ZDUNEK: Jan Zdunek 1602, LBŁ 379; Anna Zdunek 1608, MBŁ 143; Regina Zdunek 1642, LBŁ 1920; Piotr
Zdunek 1652, LBŁ 2792; nazwisko utworzone od ap. zdunek ‘syn lub uczeń zduna’ (za: SEM cz. 1., s. 366).

Wybrane łomżyńskie nazwiska odzawodowe:

BALWIERZ: Paweł Balwierz 1615, LBŁ 221; Jan Balwierz 1611, MBŁ 710; nazwisko
utworzone od ap. balwierz, barwierz ‘golibroda, felczer’ (za: SHNO t. 1., s. 23).

BEDNARZ: Mikołaj Bednarz 1473, ŁT III 321; Gregory Bednarz civium lomzensium
1593, APB zbiór Kapicjana; Grzegorz Bednarz 1599, LBŁ 149; Jan Bednarz 1608, MBŁ
75; Jakub Bednarz 1618, LBŁ 875; Elżbieta Bednarz 1621, LBŁ 1560; Albert Bednarz
1650, LBŁ 2585; Bednarz Stary 1706, LMŁ 197; nazwisko utworzone od psł. bьdьn’a
‘wydrążony pień używany jako beczka’ (za: SEM cz. 1., s. 7); lub od ap. bednarz
‘rzemieślnik wyrabiający naczynia klepkowe, beczki’.

BRAXATOR: Agnieszka Braxatoris 1643, LBŁ 1950; Grzegorza Braxatorisa żona
Katarzyna 1746, LMŁ 1239; Grzegorz Braxator 1746, LMŁ 1220; nazwisko utworzone
od braxa, -ae ‘naczynie na piwo o określonej pojemności’; ‘warzenie piwa, słód’ (za:
SEM cz. 7., s. 53); braxator ‘słodownik, piwowar’ (za: NMK s. 74).

MIELCAREK: Balbina Mielcarek 1864, KAZŁ 183; Joachym Mielcarek 1864, KAZŁ 208;
nazwisko utworzone od śrwniem. melzer ‘słodownik’, ‘piwowar’ (za: SEM cz. 5., s. 174)
formantem -ek.

PIWOWAR: Jakub Piwowar 1613, MBŁ 1246; Alexander Piwowar 1616, LBŁ 521;
Ignacy Piwowar 1644, LBŁ 2109; Kazimierz Piwowar 1687, LBŁ 967; nazwisko
utworzone od ap. piwowar ‘człowiek zajmujący się warzeniem piwa’ (za: SEM cz. 1., s.
218).

Określenia dodatkowe identyfikujące mieszczan
łomżyńskich:

HURKIEWICZ: Jan Hurkiewicz Fabrykant wyrobów żelaznych 1838,
KUŁ 159; 1841, KUŁ 61; nazwisko utworzone od stp., gw. hurkać
‘huczeć, stukać’, może też od im. Huryj (za: NP1, s. 316).

LEWIŃSKI: Lewin Hersz Lewinski fabrykant mydła 1828, APŁ z. 169.

AGART (AGART, AGARTH, AGATH, AGATHE: Sławetny Jan
Agarth, Mayster Kunsztu Stolarskiego, 1818, KUGŁ 59;
Sławetny Jan Agathe, Mayster Kunsztu Stolarskiego, w Łomży
zamieszkały, 1818, KUGŁ 110 (w podpisie: Johan Agath);
Sławetny Jan Agath, Mayster Kunsztu Stolarskiego w Łomży
zamieszkały, 1819, KUGŁ 170; Joan Lauirs Agath, 1819, KUGŁ
170 (w skorowidzu: Johan Agarth); Jan Lauris Agart 1820, KAZŁ
11; Jan Agart, Stolarz… w Łomży zamieszkały 1829, KAUŁ 204;
2) Jozef Agart, stolarz… w Łomży zamieszkały 1830, KAUŁ 80;
Joanna Matylda Agart 1832, KAUŁ 82; Krystyan Agart Stolarz
Ewangelik 1838, KUŁ 129; Jan Agart Rękawicznik 1843, KUŁ
202; może nazwisko utworzone od im. Agata, z łac. Agatha w
zn. ‘dobra’ (por. NP1, s. 2).

BEKIER, BEKKER: Marcin Bekker pocztylion 1810, KAŚŁ 66;
Szolim Idzkowicz Bekier szklarz 1828, APŁ z. 169; Felixa Bekier
wdowa po zmarłym Karolu Bekierze Weterenarzu 1842, KUŁ 178;
Idzk Zyskowicz Bekier mularz 1848, dzieci: Jankiel, Mortek Jośk,
Zyśla, APŁ z. 169; Herszk Idzk Abramowicz Bekier, syn Abrama i Itki
Herszkowny Małzonkow Idzkowiczów Bekier szklarzy z Łomży 1852,
APŁ z. 169; nazwisko utworzone od śrwniem. ap. becker ‘piekarz’ (za:
SEM cz. 5., s. 14).

Szacunek dla zawodu

BROKOWSKI: Tomasz Brokowsky 1613 B, LBŁ 40; Jan Brokowski 1649, LBŁ 2549;
Krzysztof Brokowski 1706, LBŁ 948; Piotr Brokowski mayster kunsztu krawieckiego 1811,
KAZŁ 460; Herszk Berkowicz Brokowski cyrulik 1829, APŁ z. 169; nazwisko od n. m. Brokowo,
elbl., gm. Kwidzyn (za: NP1, s. 54) formantem -ski.

CHOJKA: Jan Choyka mayster kunsztu kuśnierskiego 1810, KAŚŁ 13.

CICHOCKI: Woyciech Cichocki mayster kunsztu szefcowskiego 1809, KAUŁ 247;
nazwisko utworzone od n. os. Ciechota (za: NMB s. 85); Ciecho- < těcha ‘uciecha, pociecha’;
těšiti ‘cieszyć’ (za: SEM cz. 1., s. 35).

CIECIERSKI: Andrzey Ciecierski mayster kunsztu ciesielskiego 1811, KAZŁ 466;
Franciszek Ciecierski uczestnik powstania styczniowego 1863, SWPP; Mateusz Ciecierski
wyrobnik 1868, KAZŁ 216; nazwisko utworzone od n. m. Maz. Cieciersko, dziś Cieciersk, ciech.,
gm. Raciąż; Śl. Ciecierzyn, opol., gm. Byczyna (za: SEM cz. 3, s. 27) lub od n. heraldycznej
Ciecierza od cietrzewia ‘samica cietrzewia’ (za: NMK s. 91) formantem -ski.

Nazwisko to nośnik:

LUT(T)O: Jan Lutto religii kalwińskiej mayster kunsztu
garbarskiego 1809, KAUŁ 266; Wilelmina Lutto 1809,
KAUŁ 266; Stanisław Lutto 1832, KAUŁ 116;
nazwisko utworzone od podstawy lut-, por. luty
‘mocny’, stp. lutować się ‘litować się’ (za: NP2, s. 28).

MARCATOR: Bartłomiej Marcator 1637, LBŁ
1379; nazwisko utworzone od łac. mercator,
-oris ‘kupiec’ (za: NP2, s. 85).

BEIER, BEJER: Antoni Beier, Kowal… w Łomży zamieszkały 1829, KUŁ 232;
Emilia Konstancya Beier 1832, KAUŁ 119; Antoni Bejer (Beier) obywatel
1835, KUŁ 119; Antoni Bejer Szlosarz 1842, KUŁ 153; nazwisko utworzone
od niem. Bayer, Beyer ‘Bawarczyk’ (za: NP1, s. 15).

DURDOŁEK, DORDOŁEK: Stefan Durdołek 1725, LBŁ 387; Krzysztof
Durdolek 1730, LBŁ 132; Elżbieta Durdołek 1733, LBŁ 397; Durdołka
Zduna curka 1736, LMŁ 651; Durdołka Zduna żona 1736, LMŁ 649.

ORZECHOWSKI: Gotfryd Orzechowski 1796, KACŁ 1813; Mateusz
Orzechowski wyrobnik Piwowar 1835, KUŁ 71;

PIECHOWICZ: Marianna Piechowicz 1740, LBŁ 298; Piechowiczowi
Zdunowi dziecię 1741, LMŁ 932.

ZAWODY DZIEDZICZONE

KAMIEŃSKI: Gregorius Kamieński kupiec łomżyński 1593, APŁ zbiór Kapicjana;
Mateusz Kamieński bednarz 1593, APŁ zbiór Kapicjana; Stanislaus Kamieński
cives et Mercatorem Lomzenses 1592, APB zbiór Kapicjana; Stanislaus
Kamieński kupiec łomżyński 1593, APŁ zbiór Kapicjana; Mateusz Kamienski
1610, MBŁ 475; Paweł Kamieński 1610, MBŁ 597; Kamienski, syn pistoriusa
(czytaj: ‘piekarza’.) 1611, MBŁ 800.

KAUFMAN: Lewin Moyzesz Kaufman kramarz 1834, APŁ z. 169; nazwisko utworzone od
niem. n. os. Kauffman, Kaufman śrwniem. kaufman ‘kupiec’, od kaufen ‘kupować’ (za:
NP1, s. 386).

ZAWÓD I ZAANGAŻOWANIE SPOŁECZNE

BOGACKI: Beniamin Berkowicz Bogacki malarz 1836, APŁ z. 169; Beniamin
Berkowicz Bogacki krawiec 1844, APŁ z. 169, syg. 27; reb Israela Bogacki „malarz,
pomagał w budowie synagogi, l. 70- 80 XIX w., KPŁGŻ, s. 39 (maszynopis);
nazwisko utworzone od ap. bogaty (za: SEŻ, s. 72); też od n. m. Maz. Bogate,
ostroł., gm. Przasnysz (za: SEM cz. 3., s. 10); Bogatki (Wilno) (za: SEŻ, s. 72)
formantem -cki.

CIECHANOWICZ: Petronela Ciechanowicz 1797, KACŁ 1968; reb Chaim
Ciechanowicz „kupiec handlujący farbami, podarował farbę na budowę synagogi,
l. 70-80 XIX w., KPŁGŻ, s. 39 (maszynopis); może nazwisko utworzone od n. m. Maz.
Ciechanów; Ciechanowiec woj. podlas., też od n. os. Ciechan (za: SHNO t. 1., s. 60)
formantem -owicz.

Rok 1924

„W ostatnich czasach cukiernię Płodowskiego w Łomży w godzinach wieczornych
systematycznie odwiedzają trzy Żydówki – litwaczki, które ostentacyjnie głośną rozmową
prowadzoną w języku rosyjskim prowokują publiczność polską. Objawy niezadowolenia ze
strony niektórych gości nie działają na arogancką trójkę. Żydzi nie znają nieraz języka polskiego
i nikt im nie broni posługiwania się żargonem, lecz używanie moskiewszczyzny jest
prowokacją, która wymaga ukarania. W Poznaniu szereg cukierni i restauracji polskich od
dawna już bojkotuje Żydów, niektóre wywiesiły nawet napisy: „Żydom wstęp wzbroniony”.
Byłoby pożądanem, gdyby taki system zastosowano u nas względem litwaków.” (ŻiP 28)

Rok 1925

„W cukierni w Łomży szklanka herbaty z dwiema kostkami cukru kosztuje 35 gr, a ciastko lub
pączek 20 gr. W Warszawie w cukierniach bynajmniej nie ostatniorzędnych szklanka herbaty
kosztuje od 15 do 20 groszy. Właściciel, zawyżając ceny, winien jest uprawiania lichwy, na
którą powinny co najrychlej zareagować władze”. (ŻiP 8)

„Szczytem lichwy jest pobieranie za szklankę herbaty z dwoma kawałkami cukru 85 gr, tj.
sumy, za którą w Paryżu zjeść można niezgorszy obiad. Jak wykazują statystyki, Łomża jest
nadal tańsza od Warszawy o 24%, a produkty spożywcze są tańsze o ok. 40 %. Niższy jest w
Łomży podatek przemysłowy, usługa, lokal, opał, światło. Jeżeli pomimo to wyroby
cukiernicze są tak drogie, to winą należy obarczyć władze, powołane do ścigania lichwy. Nie
lepsi od cukierników są fryzjerzy łomżyńscy, samowolnie ustanawiający za golenie i strzyżenie
ceny wyższe niż w Warszawie”. (ŻiP 10)

PODWÓRZE KULKINA

„Nie sposób pomniejszyć zasług tego podwórza w historii miasta. Długie podwórze, które schodziło w dół, z
prawej strony równoległe do Góry Kapucyńskiej, a lewej do „Grobli”, było kanałem prowadzącym z Nowego
Rynku do rzeki i graniczyło w dużej części z ogrodem Blikowskiego. Ponad sto rodzin żydowskich znalazło
na tym podwórzu dach nad głową. Setki dzieci tutaj się urodziły, wychowały w chederach i nauczyły się
zawodu, bez konieczności opuszczania jego obszaru. W tym podwórzu ja także się urodziłem i spędziłem
czternaście lat swego dzieciństwa. Było obrazem miasteczka z całym zróżnicowaniem stanów
społecznych, majątkowych i rodzajów ludzi: bogaci i ubodzy, ustosunkowani i niskiego stanu, chasydzi i ich
przeciwnicy, ciężko pracujący na kromkę chleba i pożyczający na procent oraz próżniaki. I nie było
rzemiosła, które nie byłoby reprezentowane w podwórzu Kulkina: jakieś dziesięciu szewców, stukających
codziennie młotkami. Byli wśród nich specjaliści, byli rymarze. Także pięciu krawców, oprócz szwaczek,
których maszyny Singera terkotały po całych dniach, stolarze, tokarze, piekarze, farbiarze, tragarze,
furmani i nad wszystko pięciu mełamedów uczących dzieci, których liczba przekraczała dwie setki.
Mieszkali tu także gabaje Świętego Bractwa „Chewra Kadisza”, przedsiębiorca drogowy i koszarowy,
kupiec drzewny, sprzedawca mleka, który codziennie doił kilka krów, zaopatrując w świeże mleko
mieszkańców podwórza, rosyjskiego sądu pokoju, jednego generała, który zawsze miał do swojej
dyspozycji piękny powóz itp.”

„Księga Pamięci Łomżyńskiej Gminy Żydowskiej”, tłum. E. Wroczyńska

(maszynopis dostępny w ŁTN im . Wagów w Łomży)

„Cóż więcej mam, prócz imienia?

Mam je bardziej niż ciało, bo ciało

się rozsypie, a imię pozostanie”.

Celan P., Imiona przez Żydów polskich używane,
red. L. Kośka, Kraków 2002, s. 33.


Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Zmień rozmiar